پایان اجایل، آنگونه که میشناختیم
دروس آموخته از تحقیقات مرکز پژوهشهای نرمافزار در گوتنبرگ سوئد

مساله
بیش از دو دهه از زمان انتشار بیانیه چابک میگذرد، اما شرکتها هنوز مزایای مورد انتظارشان را تجربه نمیکنند. به تازگی دو پژوهشگر از مرکز پژوهشهای نرمافزار در گوتنبرگ سوئد در مقالهای بر پایه چهارده سال پژوهش مشارکتی با ۱۴ شرکت بزرگ در حوزههایی مانند خودروسازی، مخابرات، تولید و امنیت و نظارت، و نیز مجموعهای از ورکشاپهای برگزار شده در سال ۲۰۲۴، نشان میدهند که میان اصول اولیه چابک و واقعیت توسعه محصول در مقیاس بزرگ و همچنین Embeded Systemiها ناهمخوانی وجود دارد. این سیستمها معمولا ترکیبی از مکانیک، الکترونیک، نرمافزار و هوش مصنوعیاند.
ریشهیابی موضوع
بیانیه چابک را گروهی از مهندسان نرمافزار نوشتند که بیشتر برای یک مشتری مشخص و در دسترس، نرمافزار سفارشی میساختند. اما شرکتهای مورد مطالعه در این تحقیق وضعیتی کاملاً متفاوت دارند: مشتریان، تیمها و محصولات بسیار، با اجزای مشترک. به باور نویسندگان، مشکل در درون تیمهای چابک نیست، بلکه در مقیاسدهی به کار در سطحی فراتر از تیمهاست. مدیریت محصول، مهندسی سیستم و مدلهای کسبوکار، یعنی سازوکارهایی که شرکتها برای مقیاسدهی به کار میبرند، در چابک غایباند. چارچوبهایی مانند SAFe هم به گفته یکی از مصاحبهشوندگان تغییری ایجاد نکردند: «ما SAFe را پذیرفتیم، اما هیچ چیز تغییر نکرد.»

چالشهای کلیدی
- هدف: نبود تعریف روشن و مشترک از چابک؛ آمیخته شدن اهداف با ابزارها و روشها؛ فراموش شدن «چرا» و «چه چیزی» به دلیل تمرکز زیاد بر «چگونه»؛ و ناهمخوانی با بقیه سازمان، مانند پشتیبانی و فروش، در اثر انتشارهای مکرر در طول عمر محصول.
- تحویل ارزش به صورت مستمر: تحت محدودیتهای فزاینده نظارتی و مقرارت، گذار از مدلهای کسبوکار سنتی و تحویل ویژگیها به صورت سرتاسری هنوز چالشبرانگیز است و شیوههای چابک در این زمینه کمک چندانی نکردهاند.
- پلتفرمهای Superset: پلتفرمهایی که همه ویژگیهای سیستم اعم از نرمافزاری و غیر نرمافزاری را در خود دارد و هر محصول در عمل فقط یک پیکربندی از آن است که ویژگیهایی بیشتر یا کمتر دارد. این ایده بسیاری از مشکلات از جمله ذهنیت آبشاری در طراحی، MVP های قابل تست قبل از تحویل، وابستگیهای درونی و سفارشیسازی را حل میکند و تیمها را پاسخگو میسازد؛ اما شیوههای کاری فعلی چابک در خصوص آن کار چندانی انجام نمیدهند و انجام آن را در غالب پرکتیس به خود تیمها واگذار کردهاند.
- حلقههای یادگیری: شرکتها پیشتر ویژگیهایی میساختند که یا تحقق مییافتند یا نه. امروز تمرکز به سمت قابلیتهایی با شاخصهای کمی یا KPIها میرود و توسعه iterative به شرکتها امکان آزمایش و اندازهگیری تأثیر را میدهد. هدف تیمها بهبود قابلیتهاست، نه ساختن فهرستهای بیپایان ویژگیهایی که مشتریان استفاده نمیکنند؛ وضعیتی که در چابک امروز اغلب رخ میدهد.
- توسعه مبتنی بر هوش مصنوعی: امروزه به طور فزایندهای تمامی کارها بهگونهای طراحی میشوند که حداکثر بهرهبرداری از قابلیتهای هوش مصنوعی صورت گیرد؛ و تنها در مواردی که این رویکرد به نتایج رضایتبخشی منجر نشود، انسانها وارد فرآیند میشوند. فناوری ای که در زمان طرح ایده چابک به صورت کاربردی در صنایع جایگاهی نداشت و مورد توجه هم قرار نگرفت.
- تیمهای کراس فانکشنال: ناهمخوانی در حکمرانی و انطباق با قوانین و مقررات؛ شکست مقیاسبندی شیوه کار در سطحی فراتر از تیمها؛ و نبود انطباق با بستر کاری.
- مساله دادهها بهعنوان زیرساخت: دادهها دهههاست که نقش مهمی در شرکتها دارند. با این حال، بخش بزرگی از آنها در سیلوهای جدا جمعآوری، ذخیره و استفاده میشود و برای کاربردهای خاص بهینه شده است. این وضع اغلب در سازمانهای چابک نیز تقویت میشود، چون تیمها داده را برای یک ویژگی مشخص و برای استفاده خودشان گردآوری و استفاده میکنند.

مهندسی سیستمها با لنز رادیکال!
نویسندگان همچنین یک چارچوب کاری مفهومی (با نام رادیکال) و البته هنوز تست نشده مطرح میکنند که بر خلاف بسیار از کارهای آکادمیک که بهبودهایی در روشهای پیشین (اینجا چابک) عرضه میکردند به صورت بنیادین معتقدند چیزی جایگزین چابک است و نه مکمل آن. در این چارچاوب پیشنهادی هفت اصل بهعنوان الزامات یک پارادایم جایگزین استخراج و تشریح شدهاست: پاسخگو (Responsive)، معماری (Architecture)، دادهمحور (Data-driven)، همراستایی میانکارکردی (Integrated cross-functional alignment)، مستمر (Continuous)، همراستا بر اهداف کسبوکار (Aligned on business goals) و رهبری (Leadership).
محدودیتها
چارچوب رادیکال در حال حاضر تنها یک پیشنهاد اولیه است و هنوز اعتبارسنجی نشده، و یافتهها عمدتاً برای embeded systems در شرکتهای بزرگ مصداق دارند. این به ما به عنوان فعالان حوزه نرمافزار فضا میدهد که با نگاهی انتقادی به شیوههای کاری فعلی در تیم و سازمان بازاندیشی بنیادین مناسب برای کسب و کار و صنعتی که در آن مشغول به کار هستیم را پیریزی کنیم و به تلاش طولانی برای تطبیق آن با اصول چابک خاتمه دهیم. همچنین این پژوهش در کانتکست شرکتها و سازمانهای بزرگ متعلق به شمال اروپا و کشورهای اسکاندیناوی است و در تعمیم یافتههای آن به جاهای دیگر و یا فضاهای کاری قبل از اسکیل شدن همانند استارتاپها احتیاط کرد.


